wystawa czynna: sierpień 2012-kwiecień 2013
kurator: Mariusz Kazik MAB wg scenariusza IA UMK w Toruniu pod kier. prof. W. Chudziaka.

W pawilonie muzealnym na biskupińskim półwyspie można oglądać wystawę „Tajemnice Góry św. Wawrzyńca w Kałdusie”. Zgromadzono na niej przedmioty znalezione podczas badań archeologicznych prowadzonych pod Chełmnem. Wystawa związana jest z tematem XVIII Festynu Archeologicznego „Polska Piastów”.

W krajobrazie przyrodniczo-kulturowym ziemi chełmińskiej szczególne miejsce we wczesnym średniowieczu zajmowała Góra św. Wawrzyńca, znajdująca się obecnie na terenie wsi Kałdus niedaleko Chełmna. Od drugiej połowy XIX wieku przyciągała ona uwagę licznych archeologów i poszukiwaczy skarbów, zainteresowanych przede wszystkim jednym z największych i najbogatszych na Pomorzu pod względem wyposażenia grobowego cmentarzysk szkieletowych.
Od 1996 roku realizowane są w tym miejscu systematyczne i interdyscyplinarne badania archeologiczne, w których zaangażowanych jest dziesiątki badaczy z różnych ośrodków krajowych i zagranicznych, głównie z Instytutu Archeologii UMK w Toruniu, prowadzącego prace wykopaliskowe.
W rezultacie wieloletnich badań odkryto liczne ślady osadnictwa pradziejowego, średniowiecznego i nowożytnego, wskazujące na określony sposób jego waloryzacji przez różne społeczności użytkujące ten region na przestrzeni dziejów. Zwłaszcza znaleziska kultury pucharów lejkowatych, kultury łużyckiej i pomorskiej oraz z okresu wczesnego średniowiecza świadczą o centralności tego miejsca i ważnych funkcjach społeczno-kulturowych, jakie ono pełniło. Odkrycia z wczesnego średniowiecza pozwoliły sformułować hipotezę, że jego znaczenie wiązać można przede wszystkim z sakralną waloryzacją tego miejsca przez ludność plemienną, jak i w okresie chrystianizacji tego obszaru, co wiązać należy z ekspansją państwa piastowskiego.
Wszystko wskazuje na to, że omawiane miejsce to historyczne Chełmno, znane z falsyfikatu mogileńskiego zredagowanego w połowie XII wieku. Z tego okresu pochodzi 2-hektarowe, dwuczłonowe grodzisko ze  śladami zabudowy zrębowej i reliktami kamiennej bazyliki z pierwszej połowy XI wieku. Bezpośrednio pod jej fundamentami natrafiono na stos kamieni zinterpretowany jako ołtarz ofiarny, z uwagi na liczne szczątki kości zwierzęcych oraz roślinnych, przede wszystkim tysiące przepalonych ziaren żyta i nasiona czarnego bzu. W pobliżu odsłonięto również liczne szkielety zwierzęce, przede wszystkim psów i koni datowanych od X do początków XII wieku.
Na południe od Góry – rozległa, kilkunastohektarowa osada rzemieślniczo-targowa z licznymi pozostałościami jej infrastruktury, jak zabudowa mieszkalno-gospodarcza, domniemana karczma czy dziesiątki pieców i palenisk o różnym przeznaczeniu. Na uwagę zasługują tu zwłaszcza liczne pozostałości działalności metalurgicznej, jak odpady produkcyjne ołowiu i srebra czy aktywności kupieckiej w postaci wielu odważników i fragmentów wag, a ponadto dziesiątków srebrnych monet o proweniencji zachodnioeuropejskiej świadczących, że pod Górą św. Wawrzyńca mieściło się jedno z najważniejszych na Pomorzu Nadwiślańskim miejsc wymiany.
Specjalne miejsce w organizacji przestrzeni omawianego ośrodka pełniła pobliska nekropolia, w obrębie której odkryto ponad 1.500 grobów datowanych od schyłku X do początków XIII wieku. Wśród nich rozpoznano osiem grobów komorowych zawierających szczątki osób należących do ówczesnej elity społecznej. Ze względu na rodzaj grobów nawiązujących do pochówków skandynawskich oraz bogate wyposażenie nie jest wykluczone, że pochowane w nich osoby były obcego pochodzenia.
Kres istnienia badanego ośrodka należy wiązać z lokacją miasta Chełmna w 1233 roku, na terenie dzisiejszego Starogrodu. Pod Górą św. Wawrzyńca, w połowie XIII wieku istniała jeszcze warownia krzyżacka, a pod koniec XVII wieku wzniesiono kaplicę pod wezwaniem św. Wawrzyńca co wskazywałoby na obecną jeszcze w tym czasie tradycję miejsca sacrum.

prof. Wojciech Chudziak